विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी दैनंदिन कामांमध्ये (ADL) ऑक्युपेशनल थेरपीचे फायदे

प्रत्येक पालकाला आपले मूल स्वतंत्र व्हावे अशी इच्छा असते, जेणेकरून पालक नसतानाही ते आपले जीवन चांगल्या प्रकारे जगू शकतील. स्वावलंबन हा एक मोठा उद्देश आहे, दैनंदिन जीवनातील स्वावलंबनापासून ते आर्थिक स्वावलंबनापर्यंत, जो अनेक टप्प्यांमधून साध्य होतो. या लेखात आपण पहिल्या महत्त्वाच्या टप्प्यावर म्हणजे दैनंदिन कामांमध्ये (ADL) स्वावलंबन मिळवणे यावर लक्ष देणार आहोत.
सामान्य मुलांसाठी हे सहज घडते, पण विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी हे अधिक लक्षपूर्वक शिकवणे आवश्यक आहे. दात घासणे, अंघोळ करणे, खाणे, कपडे घालणे अशी साधी कामे स्वतः करायला शिकणे हे मुलासाठी एक महत्त्वाचे पाऊल असते, आणि त्यासाठी पालकांनी सक्रिय सहभाग घ्यावा लागतो.

फिजिओथेरपी मुख्यतः शरीराच्या हालचालींवर लक्ष देते, तर ऑक्युपेशनल थेरपी विशेष गरजा असलेल्या मुलांना त्यांच्या दैनंदिन कामांमध्ये मदत करते. ही थेरपी फक्त हालचाली शिकवण्यापुरती मर्यादित नसून, ती दृष्टी, संवेदना आणि हालचालींचा एकत्रित वापर करून मुलांना उपयोगी कौशल्ये विकसित करण्यात मदत करते.

हा लेख मिस. स्नेहल वैद्य यांच्या व्हिडिओवर आधारित आहे. त्यांनी ग्रीन्स स्पेशल स्कूल मध्ये नई दिशा पॅरेंट एम्पॉवरमेंट उपक्रमाचा भाग म्हणून एक कार्यशाळा घेतली होती.

त्यांनी या व्हिडिओमध्ये सांगितले आहे की मुलांना लहानपणापासूनच दैनंदिन कामे (ADL) शिकवणे खूप महत्त्वाचे आहे, कारण यामुळे त्यांच्यात स्वावलंबन वाढते.
लक्षात ठेवा, लहान मुलांसाठी जी वर्तणूक चालते, ती मोठेपणी योग्य ठरत नाही. त्यामुळे मुलांच्या स्वावलंबनाचा प्रवास जितक्या लवकर सुरू कराल, तितके चांगले.

ADL (दैनंदिन कामे) शिकवण्यासाठी सोप्या टिप्स:

· दृश्य वेळापत्रक वापरा: मोठ्या कामाला (उदा. दात घासणे) लहान टप्प्यांमध्ये विभागा. असे चार्ट्स ऑनलाइन सहज मिळतात — “visual schedule” असे गुगलवर शोधा, प्रिंट काढा आणि जिथे मूल काम करतं त्या ठिकाणी लावा.

· सोप्या सूचना द्या: मुलाला अगदी साध्या, थोडक्यात सूचना द्या. पुन्हा सांगायच्या असल्यास 30 सेकंदांनी सांगा.

· हळूहळू स्वावलंबन वाढवा: सुरुवातीला मुलाला प्रत्यक्ष मदत करा, मग चित्रांच्या किंवा शब्दांच्या सूचनांद्वारे मदत करा. शेवटी फक्त निरीक्षण करा. जसजसे मूल ओळखीचे काम स्वतः करू लागते, तसतसे मदत कमी करत चला.

· वर्तणूक आणि संवेदना यातील फरक ओळखा: मुलाला काही गोष्टींमुळे संवेदनशीलता (sensory issues) असल्यास ती समजून घ्या आणि त्यावर उपाय करा, त्यामुळे मूल कामांमध्ये जास्त चांगले सहभागी होईल.

· खेळांमधून बोटांची ताकद वाढवा: कपड्यांच्या क्लिप वापरणे, बोटांनी रंगांच्या क्रमाने चालणे, दोरीखेच खेळ, प्ले-डो वापरून वस्तू बनवणे, नाणी लपवणे, रबरबँड ओढणे अशा खेळांचा वापर करा.

· हातावर चित्र काढा: हाताच्या तळव्यावर आणि मागील बाजूला चित्रे काढून मुलाला ती ओळखायला सांगा. यामुळे मनगटाची हालचाल आणि ताकद वाढते. रांगणे, हातांवर चालणे, माळा ओवणे, मणी ओवणे हे सुद्धा उपयोगी आहे.

· दात घासताना: काही मुलं रडतात, टूथपेस्ट खातात, ब्रश धरत नाहीत. दात घासण्यापूर्वी गाल आणि तोंड हलके मसाज करा, त्यामुळे संवेदनशीलता कमी होते. जर मूल त्रस्त होत असेल तर ब्रश बाजूने तोंडात घाला.

· खाण्याच्या वेळी: अन्न उचलणे, चावणे, वेगाने खाणे, चमचा न वापरणे अशा अडचणी असू शकतात. मुलासोबत त्याच वेळी, तेच खा. कधी कधी मुलाला पालकाला खायला द्यायला सांगा. मूल भुकेले होऊ द्या, जबरदस्तीने खाऊ घालू नका. अन्न उचलताना अंगठा वर ठेवा, त्यामुळे अन्न खाली पडणार नाही.

· चावत नसलेल्या मुलांसाठी: कुरकुरीत पदार्थ (उदा. चिप्स, बूंदी, चपाती रोल करून) द्या आणि तोंडाच्या बाजूने द्या. एकावेळी एक नवीन पदार्थ ओळखीच्या अन्नासोबत द्या.

· तोंडातून पाणी गळणे (drooling): हे सहसा स्नायूंच्या कमजोरीमुळे होते. हनुवटी, ओठांच्या वर आणि खाली हलका मसाज करा.

· अंघोळ: बहुतेक मुलांना पाण्यात खेळायला आवडतं. जर मूल रस घेत नसेल, तर पद्धत बदलण्याची गरज आहे. साबणाऐवजी लिक्विड साबण आणि लूफा वापरून बघा.

· कपडे घालणे: कपड्यांच्या पुढील आणि मागील बाजूस वेगळी डिझाईन असलेले कपडे वापरा. कपडे घालताना आणि काढताना आरशासमोर उभे करा.जर मुलाला बारीक हालचालींमध्ये अडचण असेल, तर व्हेलक्रो किंवा मोठे बटण वापरा.

· टॉयलेट ट्रेनिंग: वेळापत्रक बनवा आणि वारंवार मुलाला विचारत राहा की त्याला बाथरूमला जायचे आहे का.

· शेवटी, ताण घेऊ नका: स्वतः शांत रहा आणि मुलालाही शांत ठेवा. तुम्ही जितके शांत राहाल, तितके मूल त्या कृतीचा आनंद घेईल.

पहिल्या कार्यशाळेनंतर एक महिन्याने आणखी एक कार्यशाळा आयोजित करण्यात आली. पालकांकडून मिळालेला प्रतिसाद खूपच उत्साहवर्धक होता. त्यांनी सांगितले की वर दिलेल्या टिप्स त्यांच्यासाठी खूप उपयुक्त ठरल्या आणि त्यांनी आपल्या मुलांसोबत काम करून त्यांच्या आयुष्यात सकारात्मक बदल घडवला.

वरील टिप्स अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी कार्यशाळेचे व्हिडिओ नक्की पाहा.

तसेच, ऑक्युपेशनल थेरपिस्ट मिस. स्नेहल वैद्य यांनी दिलेली मुलींच्या मासिक पाळीच्या काळातील संवेदनशील गरजांबद्दलची माहिती असलेली प्रेझेंटेशनही जरूर बघा. यात पालकांसाठी उपयुक्त टिप्स दिल्या आहेत.

जर तुम्हाला ऑटिझम, डाउन सिंड्रोम, ADHD किंवा इतर बौद्धिक अडचणींबद्दल प्रश्न असतील, किंवा मुलाच्या विकासात उशीर होत असल्याची चिंता असेल, तर नई दिशा टीम मदतीसाठी तयार आहे. कोणत्याही प्रश्नांसाठी आमच्या मोफत हेल्पलाइन  844-844-8996 वर कॉल किंवा व्हॉट्सअ‍ॅप करा.

सूचना (DISCLAIMER):
ही माहिती फक्त विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी ऑक्युपेशनल थेरपीच्या फायद्यांबद्दल माहिती देण्यासाठी आहे. योग्य मार्गदर्शन आणि उपचारासाठी कृपया तज्ञ आरोग्य व्यावसायिकांचा सल्ला घ्या.